Problem Çözme Yeteneği Nasıl Geliştirilir?

Problem çözebilmek, bir erkeğin hayatını yönetirken ihtiyaç duyduğu temel becerilerden birisidir. Çünkü çözmediğin bazı problemler kendiliğinden kaybolmaz. Ertelendikçe büyür, başka alanlara taşınır ve sonunda hareket alanını daraltır.

Bir işi sürekli ertelersin, son güne sıkışır. Harcamalarını takip etmezsin, ay sonunda ne olduğunu anlayamazsın. Bir ilişkide seni rahatsız eden şeyi konuşmazsın, biriken öfke alakasız bir tartışmada patlar.

Sonra hayatın kontrolünden çıktığını hissedersin.

Her şeyi kontrol edemezsin. Fakat neyle karşı karşıya olduğunu anlamak, seçeneklerini görmek ve bir adım atmak senin sorumluluğundur.

Sürekli aynı sorunu anlatıp hiçbir şeyi değiştirmiyorsan bir noktadan sonra kendine sorman gerekir: Ben çözüm mü arıyorum, yoksa şikâyet etmeye mi alıştım?

Problem çözme yeteneği nedir?

Problem çözme yeteneği; mevcut durumla istediğin durum arasındaki farkı anlamak, bu farkı azaltabilecek yolları değerlendirmek ve uygulamaya geçebilmektir.

Her cevabı önceden bilmek değildir. Bilmediğinde nasıl bilgi edineceğini, kimden yardım isteyebileceğini ve hangi denemeyi yapacağını bulabilmektir.

Yemek yapmayı bilmiyor olabilirsin. Bu bir başlangıç durumudur. Tarife bakar, malzemeleri alır ve denersin. İlk denemede kötü yaparsan neyin yanlış gittiğine bakarsın.

“Ben zaten beceriksizim” deyip kapatmakla, “Suyu fazla koymuşum, bir dahaki sefere azaltacağım” demek arasında ciddi fark vardır.

İkincisinde elinde çalışabileceğin bir bilgi vardır.

Önce problemi doğru tanımla

“Hayatım berbat” bir duygu ifadesidir ama üzerinde çalışmak için fazla geniştir.

Hayatının hangi kısmı kötü gidiyor?

İş bulamıyor musun? Başvuru yapmıyor musun? Başvurularından dönüş mü gelmiyor? Görüşmeye çağrılıyor ama sonrasında mı eleniyorsun?

Bunların hepsi farklı problemler olabilir. Hepsine aynı çözümü uygulayamazsın.

Kadınlarla ilişkilerde de durum böyledir. “Kadınlarla başarısızım” demek yerine nerede zorlandığına bak:

Yeni insanlarla tanışamıyor musun? Sohbeti başlatıp sürdüremiyor musun? Görüşmek istediğin insanlarla beklentilerin mi uyuşmuyor?

Problem netleştikçe neyi öğrenmen ve neyi değiştirmen gerektiği de daha görünür olur.

Duygusal tepkiyi çözümün yerine koyma

Bir sorun karşısında öfkelenebilir, üzülebilir veya korkabilirsin. Bunların olması seni güçsüz yapmaz.

Fakat bütün enerjini aynı olaya tekrar tekrar tepki vererek harcarsan çözüm için bir şey kalmayabilir.

“Bu niye benim başıma geldi?”

“Başkaları daha şanslı.”

“Zaten bu ülkede hiçbir şey olmaz.”

Bunların bazıları yaşadığın zorluğun bir tarafını anlatabilir. Ama bundan sonra ne yapacağını söylemez.

Şartların adaletsizliğini kabul etmekle, o şartlar içinde bütün hareket imkânını reddetmek farklı şeylerdir.

Kendine biraz toparlanma alanı ver. Ardından soruyu değiştir: “Mevcut durumda hangi adım işime yarayabilir?”

Bu soru her şeyi çözmez. Fakat seni aynı yerde dönmekten çıkarabilir.

Problem çözmek için kullanabileceğin beş adım

1. Durumu somutlaştır

Sorunu tek cümleyle yaz. Mümkünse gözlenebilir bir davranış veya sonuç belirt.

“Çok dağınığım” yerine “İşlerimi yazmadığım için teslim tarihlerini kaçırıyorum” demek daha kullanışlıdır.

Böylece kişiliğine saldırmak yerine değiştirebileceğin bir düzene bakarsın.

2. Bildiklerinle tahminlerini ayır

Gerçekten ne olduğunu biliyor musun, yoksa bir açıklamayı doğru kabul edip onunla mı uğraşıyorsun?

Bir başvurunun reddedilmesi, neden reddedildiğini otomatik olarak göstermez. Birisinin kısa cevap vermesi de senin hakkında ne düşündüğünü kesinleştirmez.

Elindeki bilgiyi yaz. Eksik bilgiyi nereden edinebileceğine bak. Her boşluğu en kötü ihtimalle doldurma.

3. Birden fazla seçenek üret

İlk aklına gelen yol tek yol olmayabilir.

Bir beceriyi öğrenmek için ücretli kurs, ücretsiz kaynak, uygulamalı çalışma veya deneyimli birinden geri bildirim alma seçeneklerin olabilir.

Bunların maliyeti, süresi ve sana uygunluğu farklıdır. Bir yöntem tıkandığında bütün hedefi çöpe atmak yerine yöntemi değiştirebilmelisin.

4. Yapılabilir bir adım seç

“Hayatımı değiştireceğim” diyerek başlamana gerek yok.

Bir başvuruyu tamamla. Eksik bir belgeyi hazırla. Yapmak istediğin yemeğin malzemelerini al. Sürekli ertelediğin konuşma için zaman belirle.

Atacağın adım belli değilse planın büyük ihtimalle hâlâ düşünce aşamasındadır.

5. Sonucu kontrol et ve düzelt

Uygulama yaptıktan sonra ne değiştiğine bak.

İşe yaradıysa devam et. Kısmen yaradıysa ayarla. Hiçbir karşılığı olmadıysa nedenini araştır.

Aynı şeyi aynı şekilde tekrar edip farklı sonuç beklemek yerine, denemelerinden bilgi çıkar.

Günlük hayatta problem çözme örnekleri

Yemek yapmayı bilmiyorsan bütün mutfağı bir haftada öğrenmeye çalışma. Sık yiyeceğin birkaç yemek seç. Aynı tarifi tekrar ederek kıvamını, süresini ve malzemelerini tanı.

Kötü giyindiğini düşünüyorsan rastgele alışverişe çıkma. Önce mevcut kıyafetlerine bak. Beden uyumu mu kötü, parçalar mı uyuşmuyor, yoksa bazı temel ihtiyaçların mı eksik? Sorunu bilmeden aldığın yeni kıyafetler dolabı büyütür ama tarzını düzeltmeyebilir.

Sosyal çevren daraldıysa “İnsanlar kötü” deyip kapanmak yerine nerede ve nasıl insanlarla tanışabileceğini araştır. Düzenli katılabileceğin bir etkinlik, tek seferlik büyük bir plandan daha uygulanabilir olabilir.

Buradaki ortak nokta şudur: Genel memnuniyetsizliği somut bir işe çeviriyorsun.

Değiştiremeyeceğin şeyle değiştirebileceğini ayır

Stoacı düşüncede sevdiğim taraflardan birisi, etki edebildiğin alanla edemediğin alanı ayırmaya çalışmasıdır.

Geçmişte yaşanmış bir olayı değiştiremezsin. Başka bir insanın seni beğenmesini zorunlu kılamazsın. Hayata hangi ailede başladığını yeniden seçemezsin.

Fakat bunlara vereceğin karşılık üzerinde çalışabilirsin.

Dış görünüşünün her tarafını değiştiremezsin ama bakımına ve giyimine dikkat edebilirsin. Geçmişte kaçırdığın fırsatı geri getiremezsin ama bugün benzer bir fırsata hazırlanabilirsin.

Kabullenmek, hiçbir şey yapmamak değildir. Sonuç vermeyecek mücadeleyi bırakıp enerjini etkili olabileceğin yere taşımaktır.

Yardım istemek sorumluluktan kaçmak değildir

Her şeyi tek başına çözmeye çalışman gerekmiyor.

Bazı konularda eğitim, uzmanlık veya dışarıdan değerlendirme gerekir. Bilmediğin bir işi bilen birisine danışmak zaman kazandırabilir.

Buradaki ayrım, yardım almakla bütün sorumluluğu başkasına bırakmaktır.

Kimse senin yerine düzenli pratik yapamaz. Bir rehber okuyabilir, danışabilir ve yöntem öğrenebilirsin. Fakat uygulama kısmında senin de bulunman gerekir.

Özgüven kazanmak açısından da bunun karşılığı vardır: Bir sorunla karşılaştığında ne yapabileceğini öğrenir, kendi kapasiteni deneyimle görürsün.

Herkesin sorununu üstlenme

Problem çözebilmen, çevrendeki herkesin hayatını senin yönetmen gerektiği anlamına gelmez.

Özellikle birisini etkilemek veya ilgisini kazanmak için sürekli kurtarıcı rolüne giriyorsan durup bakmalısın. Kendi işlerin aksarken başkasının bütün sorumluluğunu taşımak seni tüketebilir.

Yardım etmekle, yardım karşılığında yakınlık beklemek de farklıdır.

Ne kadar zaman ve kaynak ayırabileceğini bil. Karşındaki kişinin kendi sorumluluğunu almasına alan bırak. Senin çözmek istediğin her şey, onun değiştirmek istediği bir şey olmayabilir.

Hayatını yalnızca sorun çözmekten ibaret bırakma

Bu yazıyı okuyunca sürekli mücadele eden, dinlenmeyen ve her dakikasını gelişime ayıran bir adama dönüşmen gerektiğini düşünme.

Problemleri çözmenin amacı hayatını yaşanabilir hâle getirmektir. Güzel bir manzarada çay içmek, bir film izlemek, yeni bir yemek denemek veya kitap okumak için de alanın olsun.

Modern erkeğin hayat felsefesi benim için pratik becerilerle kişisel zevkleri birlikte geliştirmeyi içeriyor.

Her şeyin düzelmesini bekleyerek yaşamayı erteleme. Ama hiçbir şeyi değiştirmeden farklı bir hayat bekleme.

Önündeki sorunu tanımla. Gerekli bilgiyi edin. Yapabileceğin bir adımı uygula ve sonucuna bak. Problem çözme yeteneğin, yalnızca düşündüklerinle değil, bu döngüyü ne kadar kullanabildiğinle gelişir.