Beyin vs Gen Savaşı

Bir yanın bir şeyi istiyor, diğer yanın bunun sana pahalıya patlayacağını biliyor.

Hoşlandığın insanı düşünüyorsun ama o ilişkinin sana iyi gelmediğini de görüyorsun. Öfkelendiğinde karşılık vermek istiyorsun ama bunun gereksiz bir kavga çıkaracağını biliyorsun. Uzun vadeli bir hedefin var ama bugün canın onun için çalışmak istemiyor.

İnsanın içindeki çatışma burada başlıyor.

Bu yazıda “beyin vs gen savaşı” derken, biyolojik eğilimlerimizle düşünerek seçtiğimiz hayat arasındaki gerilimi ele alıyorum. Başlıktaki savaş bir benzetme. Beyin ve genler birbirinden bağımsız iki komutan değil.

Fakat günlük hayatta yaşadığımız çelişki gerçek: İstediğimiz her şey, olmak istediğimiz adama hizmet etmiyor.

Biyolojik bir geçmişimiz var

Kendimizi yalnızca mantıkla karar veren varlıklar olarak görmek rahatlatıcı olabilir. Fakat arzu, korku, öfke, açlık ve kabul görme isteği gibi deneyimlerimiz de var.

Bunları yalnızca düşünerek hayatımızdan silemeyiz.

Bir şeyi istememek gerektiğini bilmek, onu hemen istemeyi bırakmak anlamına gelmiyor. Sana uygun olmadığını düşündüğün bir insandan yine de etkilenebilirsin. Önemsiz bulduğun bir yorum canını sıkabilir.

Ama buradan “İnsan programlanmış bir robottur, hiçbir şey değişmez” sonucuna da atlamamak gerekiyor. Genetik etkilerle çevreyi birbirinden koparıp insanı tek bir nedene indirgemek yetersiz kalır.

Öğrendiklerin, yaşadığın şartlar ve sosyal çevren de işin içinde. Kendini anlamak istiyorsan bunları birlikte değerlendirmelisin.

Genlerin amacı varmış gibi konuşmak bir benzetmedir

“Genler kendilerini aktarmak ister” dediğimizde, genlerin oturup plan yaptığını söylemiyoruz.

Bu tür ifadeler biyolojik süreçleri anlatmayı kolaylaştırabilir. Fakat benzetmeyi gerçek bir irade gibi ele aldığında her davranışın arkasında emir veren bir merkez varmış gibi düşünmeye başlarsın.

Sonra da her şeyi tek cümleyle açıklarsın: “Genlerim böyle istiyor.”

Bu açıklama sana fazla kolay gelmiyor mu?

Bir davranışın biyolojik bir yönünün olması, yaptığın her şeyin kaçınılmaz olduğunu göstermez. Ayrıca bir eğilimin neden ortaya çıktığını açıklamakla onu hayatında sürdürmeye karar vermek ayrı meselelerdir.

Dürtünle hedefin çatıştığında ne yapıyorsun?

Bir hedefin olduğunu söylemek kolay. Asıl mesele, o hedefle uyuşmayan bir isteğin ortaya çıktığında başlıyor.

Çalışman gerekiyor ama sürekli telefonuna bakıyorsun. Bir tartışmayı bitirmek istiyorsun ama son sözü söylemeden bırakamıyorsun. Bir ilişkiyi geride bırakmaya karar vermişsin ama gelen tek mesajla bütün kararını değiştiriyorsun.

Burada kendine masal anlatma. Ne yaptığını gör.

O anki isteğin sana ne sağlıyor? Sonrasında neye mal oluyor? Aynı davranışı sürdürürsen gitmek istediğin yere yaklaşacak mısın?

Her dürtünü yok etmek zorunda değilsin. Ama her dürtünün peşinden gitmek zorunda da değilsin.

Beyni üç ayrı hayvanın birleşimi gibi düşünme

Beyni “altta sürüngen, üstünde maymun, en üstte mantıklı insan” şeklinde anlatmak popüler. Dürtülerle düşünceler arasındaki çatışmayı açıklamak için kolay bir hikâye sunuyor.

Ancak beyin evrimini birbirinin üzerine eklenen üç bağımsız beyin şeklinde açıklamak doğru değil. Cesario, Johnson ve Eisthen’in 2020 tarihli değerlendirmesi bu yaygın yanılgıyı ele alıyor.

Bu yüzden bir davranışı “Sürüngen beynim devraldı” diye açıklamakla yetinme.

Ne yaşadın? Ne düşündün? Hangi alışkanlığın devreye girdi? Ortamda seni ne etkiledi? Bunlara bakmak, kafandaki hayalî komutanları suçlamaktan daha kullanışlıdır.

Anlam arayışı neden önemli?

İnsan yalnızca gününü geçirmek istemiyor. Yaptıklarının neye hizmet ettiğini de soruyor.

Neden çalışıyorum? Neden bu ilişkiyi istiyorum? Neye zaman ayırmaya değer? Bana öğretilen hayatı gerçekten ben mi seçtim?

Bunlar kolay sorular değil. Ama zor olmaları, onları başkasının senin yerine cevaplamasını gerektirmiyor.

Bir aile düzeni, toplumsal beklenti veya inanç sana bir yön sunabilir. Onu benimseyebilir, sorgulayabilir veya farklı bir yol seçebilirsin. Önemli olan, neden o yolda olduğunu düşünmen.

Hayatın anlamı üzerine yazarken de üzerinde durduğum mesele buydu: Hazır bir cevap bulamadığında, kendi değer verdiğin şeylerle nasıl bir hayat kuracaksın?

Doğayı anlamak, her davranışa mazeret üretmek değildir

Rekabetin, arzunun veya kıskançlığın varlığını kabul edebilirsin. Fakat bunları yaptığın her şeyin gerekçesi hâline getirirsen kendini değerlendirmeyi bırakırsın.

“İçimden geldi” bir davranışı açıklayabilir. Sonuçlarını ortadan kaldırmaz.

Birisine öfkelendin diye her şeyi söylemen gerekmiyor. Birisini arzuladın diye bütün hayatını onun etrafında kurman gerekmiyor. Başkasının başarısını kıskandın diye onun açığını aramak zorunda değilsin.

Düşünmenin pratik karşılığı burada ortaya çıkar. İçinden geçeni fark edersin, sonuçlarını değerlendirirsin ve ne yapacağına karar verirsin.

Kendi hayatında söz sahibi olmak

Bütün isteklerini kontrol edeceğin kusursuz bir hâle ulaşmayı bekleme. Böyle beklersen başlamadan yorulursun.

Önce tekrar eden davranışlarına bak. Hangi durumda verdiğin kararı bozuyorsun? Seni sürekli aynı yere götüren alışkanlık ne? Ortamında neyi değiştirebilirsin?

Yalnızca kendine “Daha güçlü olacağım” demek yerine somut bir düzen kur. Dikkatini dağıtan şeyi azalt. Kararını uygulayabileceğin şartları oluştur. Sonucu değerlendir.

Başlıktaki savaşın benim için değeri burada: İçinden gelenle seçtiğin yön arasındaki farkı fark etmek.

Biyolojik geçmişini inkâr etme. Ama onu kendi hayatından vazgeçmenin bahanesine de çevirme. Ne hissettiğine bak; ardından ne yapacağına karar ver.