Kurban Mentalitesi Nedir? Mağduriyet Döngüsünden Çıkmak

“Zaten şanslı olan ben değilim.”

“Başkaları iyi ailelerde doğdu, benim hayatım baştan kayıptı.”

“Benim şartlarımda kim olsa hiçbir şey yapamazdı.”

Bu cümlelerin arkasında gerçek zorluklar bulunabilir. İnsanlar eşit şartlarda doğmuyor. Herkes aynı desteğe, paraya, çevreye veya fırsatlara sahip değil.

Fakat bir noktada yaşadığın zorluğu anlatmakla bütün geleceğini o zorluğa teslim etmek birbirine karışabiliyor.

Kurban-mağdur mentalitesiyle kastettiğim şey budur: Hayatında olanları yalnızca sana yapılanlar üzerinden açıklamak ve kendi hareket alanını giderek yok saymak.

Haklı olduğunu tekrar tekrar anlatabilirsin. Ama haklı olman, beklediğin hayatı kendiliğinden getirmez.

Kurban mentalitesi nedir?

Bu yazıda kurban mentalitesi ifadesini bir tanı olarak değil, belirli bir düşünme alışkanlığını anlatmak için kullanıyorum.

Bu bakış açısında insan kendisini sürekli olayların edilgen tarafında görür. Başına gelenlerin tamamı dışarıdan kaynaklanıyordur; kendi kararlarının ise ya hiçbir etkisi yoktur ya da etkili olabilecek hiçbir karar bulunmadığına inanır.

Bir sorun yaşadığında ilk aradığı şey çözüm değil, neden hiçbir çözümün mümkün olmadığının açıklamasıdır.

Bir öneri geldiğinde daha değerlendirmeden eler:

“Benim için olmaz.”

“Sen benim hayatımı bilmiyorsun.”

“Onu yapabilenler zaten şanslı.”

Bazen öneri gerçekten kötüdür. Fakat bütün seçenekleri aynı şekilde reddediyorsan artık yalnızca önerilerin kalitesini tartışmıyorsundur. Hiçbir şeyin değişemeyeceğine dair kendi hükmünü koruyorsundur.

Haksızlığa uğramak senin suçun olmayabilir

Önce şu ayrımı yapalım: Birisinin sana kötülük yapması, senin bunu hak ettiğin anlamına gelmez.

Ailen desteklememiş olabilir. Birisi seni kandırmış olabilir. Emeğinin karşılığını alamamış veya kontrol edemediğin şartlardan zarar görmüş olabilirsin.

Bunları kabul etmek gerekir. Sorumluluk almak adına yaşanan haksızlığı inkâr etmene veya başkasının suçunu üstlenmene gerek yok.

Ama bundan sonra ne yapacağını düşünmek de gerekiyor.

“Sorun benim yüzümden çıkmadı” demekle “Bundan sonra hiçbir şey yapamam” demek aynı şey değildir.

Hakkını aramak, destek istemek, sınır koymak veya bulunduğun koşullardan çıkmak için hazırlanmak da harekete geçmektir. Her şeyi sessizce kabullenmeni söylemiyorum.

Şikâyet ne zaman bir döngüye dönüşür?

İnsanın derdini anlatmaya ihtiyacı olabilir. Arkadaşınla konuşur, düşüncelerini toparlar ve rahatlayabilirsin.

Fakat aylar sonra aynı cümleleri aynı sırayla söylüyor, hiçbir yeni bilgi edinmiyor ve hiçbir adım atmıyorsan durup bakmalısın.

Konuşmak seni toparlıyor mu, yoksa yalnızca aynı hikâyeye geri mi götürüyor?

Her buluşmada seni terk eden kişiyi anlatıyorsun. Her fırsatta eski patronunu suçluyorsun. Yıllardır yapmadığın şeylerin gerekçelerini tekrar ediyorsun.

Yaşadıklarının etkisi olabilir. Fakat o etkiyi hayatının tek açıklaması hâline getirdiğinde, bugün yapabileceklerin de geçmişin gölgesinde kalır.

Sürekli aynı yarayı göstermek, o yarayla nasıl yaşayacağını öğrenmenin yerine geçmez.

Ekonomik dezavantajı gör ama tek cümleye sıkışma

Paranın az olması seçeneklerini kısıtlayabilir. Eğitim, ulaşım, barınma ve boş zaman konusunda gerçek engeller yaratabilir.

Bu yüzden parasız bir adama “Sadece iste, her şeyi yaparsın” demek boş laftır.

Ama bütün meseleyi “Zengin doğmadım, bitti” diye kapatmak da sana yol göstermez.

Mevcut durumda neye erişebiliyorsun? Hangi becerini gösterebilirsin? Hangi başvuruyu yapabilirsin? Nereden bilgi veya destek alabilirsin?

Cevaplar küçük ve yetersiz görünebilir. Yine de üzerinde çalışabileceğin somut bir parça bulmak, yalnızca başkasının başlangıç avantajını düşünmekten farklıdır.

Problem çözme yeteneği burada önemlidir. Bütün hayatı aynı anda düzeltmek yerine, belirli bir engeli tanımlayıp seçenek ararsın.

Görünüşünü bütün hayatının hükmüne dönüştürme

Boyunu, yüzünü veya başka bir fiziksel özelliğini beğenmiyor olabilirsin. Bazı insanların belirli ortamlarda daha kolay ilgi gördüğünü de fark edebilirsin.

Bunları konuşmak başka, buradan “Benim hiçbir şansım yok” sonucunu çıkarmak başkadır.

Kendi kendine verdiğin bu hüküm yüzünden tanışmaktan kaçınabilir, sosyal becerilerini geliştirmeyi bırakabilir ve seni tanımayan insanların kararını peşinen verebilirsin.

Sonra da hiç denemediğin hayatı, baştan kaybettiğinin kanıtı gibi görürsün.

Herkesin seni beğeneceğini söylemiyorum. Fakat hiç kimsenin seni beğenmeyeceğini de yalnızca kendi korkundan hareketle bilemezsin.

Değiştirebileceğin taraflarına çalış. Değiştiremediğin bir özelliğin bütün karakterini ve geleceğini temsil etmesine izin verme.

Başkasının onayını kendine değer vermenin şartı yapma

“Bir kadın beni severse değerli olduğumu hissederim.”

“İnsanlar beni başarılı bulursa kendime güvenirim.”

Bütün değerin bu şartlara bağlıysa kontrolü sürekli başkasına verirsin.

İlgi gördüğünde yükselir, cevap alamadığında çökersin. Bir kişinin tercihi, kendi gözündeki bütün yerini değiştirebilir.

İnsanların seni sevmesini istemen anlaşılır. Fakat kendine saygı duymanın tek dayanağı bu olamaz.

Kendi davranışına da bak. Sözünü tutuyor musun? Sorumluluk alıyor musun? Öğrenmeye ve hayatını geliştirmeye emek veriyor musun?

Özgüven kazanmak açısından bunlar, sürekli dışarıdan bir karar beklemekten daha sağlam dayanaklar oluşturabilir.

Mağduriyet döngüsünü kırmak için ne yapabilirsin?

Önce sık tekrarladığın cümleyi yakala.

“Kimse bana fırsat vermiyor” diyorsan hangi fırsatı kastettiğini yaz. Ardından kontrol edemediğin taraflarla etkileyebileceğin tarafları ayır.

Başkalarının kararını veremezsin. Ama başvuru hazırlığını, çalışma örneklerini veya yeni bir yere ulaşma girişimini değiştirebilirsin.

Sonra küçük, belirli bir iş seç. Araştırma yapmaksa neyi araştıracağını bil. Bir konuşma yapacaksan kiminle ve ne hakkında konuşacağını belirle.

Sonucu gördüğünde de kendine dürüst ol. İşe yaramadıysa bunu kabul et. Fakat tek bir denemeden bütün geleceğin hakkında hüküm çıkarma.

Aynı zamanda kendi payını görmekten kaçınma. Ertelediysen erteledin. Hazırlanmadıysan hazırlanmadın. Bunları kabul etmek kendine hakaret etmek değildir; değiştirebileceğin yeri bulmaktır.

Güçlü olmak hiç üzülmemek değildir

Canın yanabilir. Yorulabilir, ara verebilir ve yardım isteyebilirsin. Hayatla mücadele etmek, sürekli neşeli görünmek zorunda olmak değildir.

Fakat her kötü deneyimden sonra bütün hayatını kapatan bir karar verme.

“Bir daha güvenmem.”

“Hiçbir şeye başlamam.”

“Benim için artık geçti.”

Bu cümleler seni koruyor gibi görünebilir ama önündeki ihtimalleri de kapatabilir.

Yaşadığın haksızlığı unutmak zorunda değilsin. Onu bütün kimliğin hâline getirmek zorunda da değilsin.

Hayatın sana borçlu olduğunu anlatmakla geçireceğin zamanın bir bölümünü, kendi hayatın için bir şey yapmaya ayır. Şartların tamamını değiştiremeyebilirsin. Yine de elindeki hareket alanını kullanmadan ne kadar ilerleyebileceğini bilemezsin.