İdeal Olanla Gerçek Olanın Çatışması

Bir şeyin adil olması gerektiğini düşünmen, onun adil olduğunu göstermez. İnsanların dürüst davranmasını istemen de herkesin sana dürüst davranacağı anlamına gelmez.

Hayatın zor taraflarından biri bu: Olmasını istediğin şeyle gerçekte olan şey sık sık çatışır.

Çalışanın kazanmasını istersin ama bazen bağlantısı güçlü olan öne geçer. İyi davranmanın karşılık bulmasını beklersin ama ilgisizlikle karşılaşırsın. İnsanların savundukları ilkelere göre yaşamasını istersin ama çıkarları değişince fikirlerinin de değiştiğini görürsün.

Bunları fark ettiğinde iki kolay yola sapabilirsin. Ya gerçeği inkâr edip kendi masalını korursun ya da bütün ilkeleri çöpe atıp “Hayat böyle, her şey serbest” dersin.

Ben ikisini de yetersiz buluyorum.

Gerçeği görmek zorundasın. Sonrasında nasıl davranacağına da karar vermek zorundasın.

İdeal ile gerçeği neden ayırmalısın?

İdeal, nasıl bir hayat veya düzen istediğini anlatır. Gerçek ise mevcut koşullarda ne olduğunu anlamaya çalışmandır.

“İnsanlar birbirini aldatmamalı” bir ilkedir. “İnsanlar bazen birbirini aldatıyor” ise davranışa ilişkin bir tespittir.

İkinci cümle birinciyi anlamsızlaştırmaz. Birinci cümle de ikinciyi ortadan kaldırmaz.

Bunu karıştırdığında iki farklı hata ortaya çıkar.

Birisi, “Böyle olmamalı, dolayısıyla böyle değildir” diye düşünmektir. Diğeri ise “Böyle oluyor, demek ki doğru olan budur” sonucuna varmaktır.

Bir davranışın varlığını kabul etmek, onu savunmanı gerektirmez. Onu yanlış bulman da varlığını görmezden gelmeni haklı çıkarmaz.

Para ve eşitlik meselesinde neyi tartışıyoruz?

Herkesin daha iyi şartlarda yaşamasını istemek anlaşılır bir hedeftir. Fakat bu hedefi söylemekle ona ulaşacak sistemi tarif etmek aynı iş değildir.

Bir öneriyi değerlendirirken insanların nasıl davranacağını da düşünmelisin. Emek, risk, teşvik, güç ve denetim gibi konuları hesaba katmadan yalnızca güzel bir sonuç resmi çizmek yeterli olmaz.

Ama buradan “Her eşitsizlik kaçınılmazdır, hiçbir şey değişmez” sonucuna da atlayamazsın.

İnsanların yetenekleri ve tercihleri farklı olabilir. Başlangıç imkânları da farklıdır. Bunların hepsini tek bir sebeple açıklamaya çalışırsan önemli ayrıntıları kaçırırsın.

Haklar bakımından eşitlik, fırsat eşitliği ve herkesin aynı sonuca ulaşması da aynı iddialar değildir. Önce hangisini tartıştığını bil.

Benim itirazım, bir sistemin kendisini iyi niyetle savunup sonuçlarından kaçmasına. Güzel bir amaç anlatıyorsan, uygulamada ne yaptığını ve hangi bedelleri doğurduğunu da konuşabilmelisin.

İdeoloji gerçeği açıklıyor mu, kendisini mi koruyor?

Bir fikre bağlandığında her olayı o fikrin doğruluğuna kanıt olarak görmeye başlayabilirsin.

Başarı varsa sistemin başarısıdır. Başarısızlık varsa yanlış uygulanmıştır. İtiraz eden anlamamıştır. Karşı örnek ise istisnadır.

Böyle bir yaklaşımda fikrin yanlış çıkma ihtimali kalmaz. Sen artık onu sınamıyor, savunuyorsundur.

Bu sorun yalnızca siyasi görüşlerde bulunmaz. Dinî yorumlarda, kişisel gelişim öğretilerinde ve ilişki teorilerinde de aynı tavırla karşılaşabilirsin.

Kendine şu soruyu sor: Hangi gözlem karşısında bu düşüncemi değiştirmeye razı olurum?

Cevabın “Hiçbir şey” ise bunun farkında ol. Bir bağlılık taşıyor olabilirsin ama bunu tarafsız değerlendirmeyle karıştırma.

Din ve ahlakı tartışırken sözü uygulamadan ayırma

Bir öğretinin merhamet, adalet veya dürüstlük anlatması önemlidir. Fakat o öğreti adına kurulan düzenin nasıl işlediği de önemlidir.

Eleştiri geldiğinde yalnızca ideal metne dönüp gerçek uygulamayı konu dışı bırakmak bana yeterli gelmiyor. Gücü kim kullanıyor? Kim denetliyor? Kurallar kime uygulanıyor, kim istisna sayılıyor?

Aynı ölçüyü kendi savunduğun görüşe de uygulamalısın.

Bununla birlikte insanların kuralları ihlal etmesi, her kuralın gereksiz olduğunu göstermez. Hırsızlığın sürmesi, mülkiyet konusunda hiçbir ilkeye ihtiyaç olmadığı anlamına gelmez.

İdeal ile uygulama arasındaki farkı görmek, ikisini de daha ciddi tartışmanı sağlamalı. Seni düşünmekten kurtaran bir slogana dönüşmemeli.

İlişkilerde iyi niyet neden yeterli gelmeyebilir?

Bir erkek şöyle düşünebilir:

“Ona iyi davranırım. Sorunlarını dinlerim. Sadık olurum. Birlikte güzel bir hayat kurarız.”

Bunlar kötü istekler değil. Fakat eksik olan bir soru var: Karşı taraf da seninle aynı şeyi istiyor mu?

Senin iyi bir partner olma niyetin, onun sana çekim duymasını garanti etmez. Çok sevmen de ilişkinizin uyumlu olduğunu kanıtlamaz.

İdealindeki ilişkiyi karşındaki insanın üzerine yerleştirirsen davranışlarını seçerek görmeye başlayabilirsin. İlgisizliğini yoğunluğa, tutarsızlığını korkuya, açık reddini geçici kararsızlığa bağlarsın.

Belki bazı açıklamaların doğrudur. Ama her olumsuzluğu hayalini koruyacak şekilde yorumluyorsan gerçeği incelemiyorsundur.

İlişkinin nasıl olmasını istediğinden önce, şu anda nasıl olduğuna bak.

Kötü davranışı gerçekçilik diye pazarlama

Bazı insanlar da ters yönde savruluyor.

“İyi olmak işe yaramıyor. O zaman yalan söylemek, kullanmak ve umursamamak gerekiyor.”

Burada yaşadığın hayal kırıklığından gereğinden büyük bir sonuç çıkarıyorsun.

İyi niyetinin karşılık bulmaması, her türlü kötülüğün daha iyi sonuç vereceğini kanıtlamaz. Birisinin çıkarcı davranıp kısa vadede kazanması da onun bütün hayatını doğru kurduğunu göstermez.

Kendi çıkarlarını korumayı öğren. Herkese güvenme. Sınır koy. Fakat bunları yapabilmek için mutlaka sahtekâr bir karaktere dönüşmen gerekmiyor.

İlişkilerde çıkar çatışmasını anlamak, her ilişkiyi düşmanı alt edeceğin bir savaşa çevirmek değildir.

Hayatın tamamı birinin kazanıp diğerinin kaybetmesi mi?

Bazı durumlarda rekabet vardır. Aynı konum için yarışabilirsiniz. Aynı sınırlı kaynağı isteyebilirsiniz. Herkes istediğini alamayabilir.

Ama bütün hayatı bu modele sıkıştırmak da seni yanıltır.

Birlikte çalışan iki insan, tek başlarına yapamayacakları bir iş ortaya koyabilir. İki arkadaş birbirinin hayatını kolaylaştırabilir. Bir ilişki iki tarafın da isteyerek sürdürdüğü bir birliktelik olabilir.

İş birliğini saflık, bütün rekabeti de kötülük saymak aynı derecede kaba bir değerlendirmedir.

Hangi durumun içinde olduğunu anlamaya çalış. Çıkarların nerede ortak, nerede farklı? Bedeli kim ödüyor? Kazanç gerçekten karşılıklı mı?

Bunlar sloganlardan daha işe yarayan sorular.

Gerçekçilik seni harekete mi geçiriyor, durduruyor mu?

“Hayat adaletsiz” diyorsun. Olabilir. Sonra ne yapıyorsun?

Bu tespit seni hazırlanmaya, beceri kazanmaya ve seçenek oluşturmaya yöneltiyorsa bir işe yarıyor. Bütün gün söylenip hiçbir şey yapmamak için kullanıyorsan sana yalnızca mazeret sağlıyor.

Aynı şekilde “Ben her şeyi başarırım” düşüncesi de tek başına yeterli değil. Şartlarını, eksiklerini ve gereken emeği görmen gerekiyor.

Neden beklentilerini düşük tutmalısın? yazısında anlattığım gibi, hedef sahibi olmakla sonucu garanti saymak farklı şeyler.

İstediğin hayatı tarif et. Sonra bugün bulunduğun yere dürüstçe bak. Aradaki mesafeyi sloganla değil, somut adımlarla kapatmaya çalış.

İdeallerin olsun. Ama sırf onları seviyorsun diye dünyanın onlara uyduğunu varsayma.

Gerçeği kabul et. Fakat gördüğün her kötülüğe teslim olmayı gerçekçilik sanma.

Olmasını istediğin şey yönünü gösterebilir. Gerçekte olanı doğru değerlendirmek ise o yolda nasıl ilerleyeceğini belirler.