İnsan davranışlarını açıklarken genetikten ve içgüdülerden bahsetmek kolay. Fakat insanın nerede büyüdüğünü, kimlerden öğrendiğini ve hangi davranışlar yüzünden ödüllendirilip cezalandırıldığını hesaba katmazsan tablo eksik kalır.
Bir çevrede normal görülen davranış başka bir çevrede ayıplanabiliyor. Aynı ailede yetişen iki kuşak bile giyim, evlilik veya çalışma hayatı konusunda ciddi biçimde çatışabiliyor.
Bu farkları anlamak için kültüre ve sosyal normlara bakmak gerekiyor.
Benim bu konudaki temel yaklaşımım şu: İnsan biyolojisini yok sayma. Ama öğrendiği her davranışı da doğuştan gelen değişmez bir özellik gibi anlatma.
Kültür nedir?
Kültür; insanların öğrendiği, paylaştığı ve başkalarına aktardığı bilgi, beceri, inanç, değer ve uygulamaları kapsar.
Yalnızca sanat veya geleneksel kıyafetlerden ibaret değildir. Yemek hazırlamak, bir mesleği öğrenmek, misafiri karşılamak ve çocuk yetiştirmek de kültürün parçalarıdır.
Birçok şeyi kendimiz keşfetmiyoruz. Birisinin nasıl yaptığını görüyor, dinliyor, deniyor ve öğreniyoruz. Sonra öğrendiklerimizi başkalarına aktarıyoruz.
Bu aktarım her zaman bilinçli bir ders şeklinde olmaz. Evdeki konuşmaları dinlerken, arkadaşlarınla vakit geçirirken veya bir iş yerinde çalışırken de öğrenirsin.
Bir süre sonra öğrendiğin şey o kadar doğal gelir ki başka türlü yapılabileceğini düşünmezsin.
Kültürel evrim ne demek?
Kültürel evrim, kültürel özelliklerin zaman içinde aktarılması ve değişmesiyle ilgilidir.
Bir bilgi korunabilir. Yeni bir yöntem eski yöntemin yerini alabilir. Başka bir toplumdan gelen uygulama benimsenebilir veya mevcut alışkanlıklarla birleşebilir.
Önemli tarafı, her kuşağın her şeyi sıfırdan öğrenmek zorunda kalmamasıdır. Öncekilerden kalan bilgi üzerine ekleme yapılabilir. Kültürel öğrenme araştırmalarında bu birikim, başarılı değişikliklerin zaman içinde korunup geliştirilmesi üzerinden ele alınır.
Bir ustanın tekniğini öğrenen çırak yalnızca onu kopyalamayabilir; yeni bir araçla yöntemi geliştirebilir. Ardından başkaları da bu değişikliği öğrenir.
Fakat yayılan her uygulama mutlaka daha iyi değildir. Bir şeyin popüler olmasıyla faydalı olması aynı şey değil. Alışkanlık, itibar, baskı veya ekonomik çıkar da yayılmasında rol oynayabilir.
Sosyal norm nedir?
Sosyal normlar, bir grubun üyelerinden beklenen davranışlarla ilgilidir. İnsanların başkalarının ne yaptığını ve kendilerinden ne yapmalarının beklendiğini düşünmesi burada önem taşır.
Bir davranışın yazılı bir kural olması gerekmez. Uymadığında alay edilmek, ayıplanmak veya dışlanmak da etkili olabilir.
Örneğin bir arkadaş grubunda hesabı nasıl paylaşacağınız açıkça konuşulmamış olabilir. Buna rağmen herkesin bildiğini düşündüğü bir beklenti vardır.
Düğüne ne götürüleceği, cenazede nasıl davranılacağı veya büyüklerin yanında hangi kelimelerin kullanılacağı da benzer beklentiler taşıyabilir.
İnsan bazen bunlara katıldığı için uyar. Bazen de katılmadığı hâlde tepki çekmek istemediği için.
Küpe örneği bize ne gösteriyor?
Bir erkeğin küpe takması bazı çevrelerde sıradan karşılanırken başka bir çevrede karakter tartışmasına dönüştürülebilir.
Ortada aynı aksesuar vardır. Ama ona yüklenen anlam farklıdır.
Bir grup bunu tarz olarak görür. Başka bir grup erkeklik veya saygınlık hakkında yorum yapmaya başlar. Böylece küçük bir tercih, kişinin gruba ne kadar uyduğunun ölçüsüne dönüşür.
Bu durum bize yalnızca küpe hakkında bir şey anlatmaz. Çevrenin hangi davranışları kabul edilebilir saydığını da gösterir.
Kendi tercihini değerlendirirken bunu bilmen faydalıdır. İnsanların tepkisinin tamamını kendi kişiliğin hakkında doğru bir hüküm sanmazsın.
Gelenekler neden bu kadar güçlü?
Çünkü bir geleneği değiştirmek bazen tek bir davranışı değiştirmekten daha fazlasıdır.
Düğünün nasıl yapılacağı konusunda farklı bir tercih söylediğinde, aile bunu yalnızca organizasyon meselesi olarak görmeyebilir. “Bize değer vermiyor musun?” veya “İnsanlar ne der?” soruları gündeme gelebilir.
Bu noktada maddi tercih, aidiyet ve itibar birbirine karışır.
Sen daha sade bir tören istiyorsundur. Ailen ise çevresine karşı mahcup olacağını düşünüyordur. İkiniz aynı konuyu konuşuyor gibi görünürken farklı kaygılar taşıyor olabilirsiniz.
Geleneğin arkasındaki beklentiyi görmek anlaşmazlığı anlamanı kolaylaştırır. Bu, her talebi kabul etmek zorunda olduğun anlamına gelmez.
Sadece neye itiraz ettiğini daha açık görürsün.
Kültür ile biyolojiyi birbirine rakip iki kutu yapma
“Her şey genetik” demek de “Her şeyi çevre belirler” demek de fazla kolay açıklamalardır.
Bir davranışı anlamaya çalışırken gelişimi, öğrenmeyi, koşulları ve bireysel farklılıkları birlikte düşünmek gerekir.
Bir ülkedeki insanları gözleyip gördüğün her şeyi milletin değişmez doğası olarak anlatma. Aynı şehirde farklı aileler, meslek grupları ve arkadaş çevreleri arasında bile büyük farklarla karşılaşabilirsin.
Bunun tersine, kültürel bir açıklama bulduğunda insanın biyolojik tarafının ortadan kalktığını da varsayma.
İyi açıklama, baştan seçtiğin cevabı her örneğe zorla uygulamak değildir. Elindeki durumu hangi etkenlerin daha iyi açıkladığına bakmaktır.
Sosyal normlar ilişkileri nasıl etkiler?
Nerede tanışmanın uygun görüldüğü, ilk adımı kimin atmasının beklendiği veya ilişkinin aileye ne zaman söyleneceği çevreden çevreye değişebilir.
Aynı davranışın farklı ortamlarda farklı karşılık bulmasının sebeplerinden biri budur.
Bu nedenle bir yerde yaşadığın deneyimi bütün insan ilişkilerine genelleme. Karşındaki kişinin ne istediğini anlamak için yalnızca kendi alışkanlıklarını ölçü alma.
Ama çevreyi anlamakla ona teslim olmak da aynı şey değildir.
Bir beklenti sana uygun olmayabilir. Ailenin istediği ilişki biçimini istemeyebilirsin. Bunu fark ettiğinde açık konuşman ve kendi seçiminin sorumluluğunu alman gerekir.
İdeal olanla gerçek olanın çatışması burada da karşımıza çıkar: İnsanların ne yapmasını istediğinle mevcut çevrede ne yaptıkları farklı olabilir.
Her normu reddetmek de düşünmek sayılmaz
Bazı normlar insanların birlikte yaşamasını kolaylaştırır. Sözünü tutmak, sıraya girmek ve ortak alanı temiz bırakmak gibi beklentiler günlük hayatı düzenleyebilir.
Bazıları ise sorgulanmadan sürdürülen, maliyetli veya dışlayıcı uygulamalar olabilir.
Hepsini yalnızca eski olduğu için savunma. Hepsini baskı sayıp çöpe de atma.
Şunu sor: Bu beklenti ne işe yarıyor? Kim fayda görüyor? Bedelini kim ödüyor? Uymayan kişiye neden tepki gösteriliyor?
Bu sorular seni körü körüne uyum sağlamaktan da sırf karşı çıkmak için karşı çıkmaktan da uzaklaştırır.
Öğrendiğin hayatı incelemeye başla
Bugün doğal sandığın bazı tercihlerin aileden, okuldan, arkadaşlarından veya takip ettiğin insanlardan gelmiş olabilir.
Bunların hepsini bırakman gerekmiyor. Ama neden benimsediğini bilmen gerekiyor.
Nasıl giyinmek istiyorsun? Nasıl bir ilişki kurmak istiyorsun? Başarı senin için ne demek? Hangi seçimi gerçekten istediğin için, hangisini yalnızca ayıplanmamak için yapıyorsun?
Bu sorulara cevap vermeden “Ben böyleyim” demek bazen erken bir karar olabilir.
Kültürü anlamak, insanı tek bir kalıba hapsetmek yerine alışkanlıklarının nasıl oluştuğunu görmeni sağlamalı.
Sana öğretilen her şey yanlış değil. Fakat yalnızca sana öğretildiği için doğru da değil. Kendi hayatında neyi sürdüreceğine biraz düşünerek karar ver.
